Portada concello
Portada logo

Época romana

O culto ao monte ou un monte de culto

O Pico Sacro ou “Monte Sagrado”, é  posiblemente o lugar de Galicia que concentra tantas historias reais coma mitolóxicas e lendarias. Atrapado no misterio, son numerosos os estudosos que investigan e investigaron sobre o verdadeiro significado deste monte, feito que constata a importancia que tivo ao longo da súa historia.

Para os pobos da antigüidade as montañas sempre constituíron un lugar enchido dunha forza misteriosa capaz de romper a planitude do chan debido a unha forza demoníaca ou divina. Autores, como Constantino Cabal, suliñan que moitos lugares de Galicia entre eles o Pico Sacro, a Pedra da Barca (Muxía) ou San Andrés de Teixido eran obxeto de peregrinacións de fieis paganos, que consideraban que estes lugares, identificados có Fin do Mundo, eran portas de entrada ao Outro Mundo.

A profesora Mª Rosario Soto Arias asevera “Temos datos como para supoñer que este monte foi un ómphalos, un centro do mundo, antes do cristianismo” (en “Da Raíña Lupa e da tradición xacobea”).

O feito da sacralidade do Pico perdurou na tradición ata os nosos días, de xeito que séguese a implorar ao monte atribuíndolle virtudes curativas para determinadas doenzas. No ano 1936 o escritor e académico Eugenio Carré escribía ao respecto: “Es legión la de los que creen aún en el poder de la divinidad enseñoreada del monte. Muchísimas, incontables son las gentes que (…) cuando se ven afligidas por dolencias (…) concurren a una de las múltiples alturas que de gran parte de la región permiten descubrir el Pico Sacro a larga distancia y, llenos de fe en el misterioso poder de que le suponen dotado, le dirigen la siguiente invocación: ‘Pico Sagro, Pico Sagro/ sáname do mal que eu traio”.

 

As tribus galaicas protohistóricas

Os “celtas”, pobo indoeuropeo asentouse nas nosas terras entre os séculos VI e III a.C., adoraban a os deuses moradores dos bosques sagrados. O gran respecto que as comunidades célticas tiñan pola Natureza é un feito incuestionable. Seguindo a Manuel Alberro:

En una reciente obra, Ken Dowden (2000: 64) expresa su creencia de que en tiempos antiguos las piedras, al igual que los árboles y los bosquecillos, estaban provistas de reconocimiento y respeto. Rolleston (1911: 66), describe el culto a las piedras común entre los antiguos celtas, y cómo esa práctica ha supervivido en muchos lugares. La piedra estaba considerada por los celtas como un símbolo de fortaleza y resistencia, y piedras eran utilizadas en actos mágicos o religiosos para proteger a la gente contra las enfermedades (Ó hÓgáin, 1999: 21-22)”.

Boqueixón pertencía á tribo Ártabra dos CAPORI según o profesor  Higinio Martins ESTEVE, Boqueixón foi un teónimo (nome propio de un deus): *BOKKĀSIONOS, formado por *BOKKĀSIO- e o sufixo de divindade -NO-. *BOKKĀSIO- é de *BỌKKĀ “fociño” (> lat. bucca. Logo é “o Divino Falador). Para este profesor o “Divino Falador” non era outro que Táranis “o Atronador”, deus da guerra, 2ª función de Dumézil, a quen adoraban nos montes.

Podería ser Taranis/Dagda o ídolo adorado pola Raíña Lupa no Pico Sacro?

O nome do deus Taranis provén de taran, trono, e pode asemellarse co Thor, da mitoloxía nórdica ou Xúpiter, da romana. É o causante do nacemento do muérdago mediante un raio que cae na rama dun carballo, pasando a representar a unión do ceo e da terra (recordemos que Plinio el Viejo comenta que non había nada máis sagrado para os celtas que os carballos, especialmente aqueles nos que crecerá o muérdago na súa corteza). Para os pobos de cultura céltica Taranis, o seu deus supremo, é tamén o deus dos fenómenos atmosféricos, as treboadas, os raios e os tronos, como Iovi Tonans (Jupiter Tonante). Taranis está vinculado a os montes e lugares elevados e aparece como Iupiter Candamius en advocacións de época romana.

No que respecta á teoloxía  posuimos tres tipos de testemuñas (si exceptuamos a iconografía): as dos escritores grecorromanos, as epigráficas e as que ofrecen as narracións mitolóxicas medievais. Á fonte principal é César, aínda que, teremos que ter en conta que realiza unha una interpretatio dos Deuses celtas, romanizando os seus nomes (e non sabemos ata qué punto tamén as súas funcións): o Deus que veneran de xeito máis notorio e a Mercurio o consideran inventor das artes, guía dos camiños e viaxeiros; despois adoran a Apolo (cura as enfermidades), a Marte (preside as guerras), a Xúpiter (domina o ceo) e a Minerva (responsable das artes e a industria) (César, Guerra de las Galias 6,17). O Xúpiter reflexado por César podemos relacionalo, grazas á epigrafía, con Taranis o deus do trono e do ceo.

O propio Xustino (XIV) sinala: Nos confines de Gallaeciae levántase un monte sagrado no que pode recollerse ouro, considerándose un sacrilexio profanalo con ferro, pero cando a terra é ferida por un raio, feito frecuente nestas terras, permítese entón recollelo, coma un regalo dos deuses. Recordemos que o raio é unha manifestación típica de Xúpiter, tanto do romano coma do celta.

Outros autores como F. Bouza-Brey ou F. López Cuevillas, manteñen a teoría de que probablemente o nume adorado no Pico Sacro ou Ilicino podería ter corpo de réptil ou estar simbolizado por un destes animais.

 

 

 

A Romanización: O Monte Ilicino

Algúns historiadores aseguran que as primeiras fontes escritas que nos falan do noso Pico Sacro son de orixe romana. Así, o nome que lle deron os romanos, e primeiro do que temos constancia, foi o de Monte Ilicino do que hai distintas teorías sobre o seu significado. Unha destas teorías identifica Ilicino coas aciñeiras.  Monte Ilicino aparece en documentos dos s. IX e X,  no “Tumbo de Santiago”, doazón feita por Alfonso III no 833, suponse que por estar poboado de aciñeiras, latín Ilex ilices, unha árbore que tiña tal importancia para os druídas que dela vén o nome que lles deron os gregos aos sacerdotes celtas ou galos: homes das aciñeiras, porque habitaban nestas fragas de ilices, así que é verosímil ver no dragón do Monte Ilicino-Pico Sacro de Lupa, un símbolo do druidismo=paganismo). Por outra banda ilicinus, nos glosarios antigos, é unha serpe que habita nos carballos ou aciñeiras (ilex).

O Monte Sacro pertenceu ao longo do período romano ao convento xurídico (provincia) de Lucus Augusti (a actual Lugo). Dende a capital de provincias partían toda unha serie de vías ou calzadas inprescindibles para articular o territorio favorecendo o comercio, o traslado de tropas, de novas… Unha destas vías, a número XIX, que unía Lugo con Iria Flavia e Bracara Augusti (Braga no actual Norte de Portugal), que era a outra capital provincial da antiga Gallaecia, pasaba moi cerca do Pico polas parroqias de San Fins (Vedra) e Sergude, Lamas e Gastrar (Boqueixón). Desta vella calzada romana chegounos un miliario que se atopou na aldea da Gándara, entre San Fins e Sergude, depositado no museo de arte sacro de Compostela. A súa finalidade sería parecida aos actuais postes quilométricos pero engadindo máis informacións, coma o ano de realización ou o emperador que gobernaba (neste caso Calígula).

Escravos ás ordes romanas serían os encargados, segundo a historiografía tradicional, de abrir as famosas e lexendarias covas do Pico en búsqueda de materiais preciosos. A chamada Rúa da Raíña Lupa, impresionante trincheira de 2 m de ancho por 6 de alto,  próxima ás covas, sería aberta para facilitar o traslado de materiais á ladeira sur do Pico con dirección ao río Ulla e logo xa nos portos costeiros cara a metrópole.

Esta teoría está actualmente descartada, despois do rigoroso estudo que levaron a cabo os membros do Clube de Espeleoloxía Maúxo, que publicaron un interesantísimo libro que se pode consultar nesta mesma web. Para os técnicos deste club, a orixe das covas, da rúa da raíña Lupa e doutros elementos xeolóxicos no Pico sería de orixe xeolóxica e natural.

 

O pico sacro label
Apple store Google play